ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಒಪ್ಪಂದವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಪವಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಡಿಪಾಯ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಾಹ ನೋಂದಣಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮದುವೆಗಳನ್ನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಸಪ್ತಪದಿಯಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಗುಜರಾತ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ. ಸಪ್ತಪದಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ, ಕೇವಲ ನೋಂದಣಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿವಾಹವನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.
ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಮೋಸದ ನೋಂದಣಿ
ಬ್ರಿಟನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಕೌಶಲ್ ಸೋನಾರ್ ಎಂಬುವವರು ತಮ್ಮ ವಿವಾಹದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದ್ದರು. ಅಹಮದಾಬಾದ್ನ ಯುವತಿಯೊಬ್ಬಳು ಕೌಶಲ್ ಅವರ ಪೋಷಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ, ತಾನು ಅವರ ಮಗನ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಪತ್ನಿ ಎಂದು ವಿವಾಹ ನೋಂದಣಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಾಗ ಈ ವಿವಾದ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ತಮಗೆ ತಿಳಿಯದೆಯೇ ಈ ಮದುವೆ ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ಕೌಶಲ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದರು. ತಾವು ಯಾವುದೇ ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ವಿವಾಹವಾಗಿಲ್ಲ, ಆಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಸಹಜೀವನ ನಡೆಸಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಂಚನೆಯ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಸಹಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸಿದ್ದರು. ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ವಿಚಾರಣೆ ವೇಳೆ ಸ್ವತಃ ಆ ಯುವತಿಯೂ ಸಹ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತಾವು ದಂಪತಿಯಾಗಿ ಬಾಳಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೌಟುಂಬಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಕೌಶಲ್ ಅವರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿತ್ತು.
ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮಾರ್ಮಿಕ ನುಡಿಗಳು
ಈ ಆದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮೊರೆ ಹೋದ ಕೌಶಲ್ ಸೋನಾರ್ ಅವರಿಗೆ ನ್ಯಾಯ ದೊರೆತಿದೆ. ಜಸ್ಟಿಸ್ ಇಲೇಶ್ ವೋರಾ ಮತ್ತು ಜಸ್ಟಿಸ್ ಆರ್.ಟಿ. ವಚ್ಛಾನಿ ಅವರಿದ್ದ ವಿಭಾಗೀಯ ಪೀಠವು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದ ಅವಲೋಕನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಮದುವೆ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಹಾಡು-ನೃತ್ಯ ಅಥವಾ ಮೋಜಿನ ಸನ್ನಿವೇಶವಲ್ಲ, ಅದು ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. ಮದುವೆಯು ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರವಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದ್ದು, ಈ ಪವಿತ್ರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಯುವಕ-ಯುವತಿಯರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸರಿಯಾದ ಅರಿವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಕಿವಿಮಾತು ಹೇಳಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವು ವಿವಾಹದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ.
ಸಪ್ತಪದಿಯೇ ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹದ ಮೂಲ ಅಡಿಪಾಯ
ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 7 ಅನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ನ್ಯಾಯಪೀಠವು, ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಯ ಮುಂದೆ ವಧು-ವರರು ಏಳು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುವ ‘ಸಪ್ತಪದಿ’ ವಿಧಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಗಳು ಕೇವಲ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವು ವಿವಾಹದ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಡಿಪಾಯಗಳಾಗಿವೆ. ಯಾವುದೇ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆಯದೆ ನಡೆಸಲಾದ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ. ಹಿಂದೂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪತಿಯ ಅರ್ಧಾಂಗಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಮದುವೆಯ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ನೋಂದಣಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಮದುವೆ ಸಿಂಧುವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ವಿಧಿಗಳು ನಡೆಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.
ವಿವಾಹದ ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಅಸ್ತಿತ್ವ
ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಮೂಲಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ವಿವಾಹ ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. ನೋಂದಣಿ ಎಂಬುದು ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನೀಡುವ ಒಂದು ದಾಖಲೆಯಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ನೋಂದಣಿಯೇ ವಿವಾಹದ ಮೂಲವಲ್ಲ. ಮದುವೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳು ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ, ನೋಂದಣಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವು ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿಂಧುವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯುವತಿಯೇ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವಾಗ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿದ್ದು ತಪ್ಪು ಎಂದು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಈ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಆದೇಶವನ್ನು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ, ಆ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದೆ.
ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸಂದೇಶ
ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಈ ತೀರ್ಪು ಇಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಂತಹ ಪವಿತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ದಾಖಲೆಗಳಿಗಾಗಿ ತರಾತುರಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಾಹ ನೋಂದಣಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿದೆ. ಕುಟುಂಬ ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಮುಖ್ಯ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಮದುವೆಗೆ ಮುನ್ನ ಅದರ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಂಚನೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಇಂತಹ ಕಠಿಣ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ.
ಪ್ರಕರಣವು ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಾಹದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದೆ. ನೋಂದಣಿ ಎಂಬುದು ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿವಾಹವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನವಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ. ವಂಚನೆ, ಬಲವಂತ ಅಥವಾ ಮೋಸದಿಂದ ನಡೆಸುವ ಇಂತಹ ವಿವಾಹಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಈ ತೀರ್ಪು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳೂ ಇಂತಹ ಪ್ರಕರಣಗಳ ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದಾಖಲೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಈ ಆದೇಶ ಸೂಚ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ, ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಿಂದೂ ವಿವಾಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಇಂತಹ ತೀರ್ಪುಗಳು ಸುಳ್ಳು ದಾಖಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮದುವೆ ಎಂದು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೆ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕಲಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಾಹ ಎಂಬುದು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಗೌರವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ಪವಿತ್ರವಾದ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಂಚನೆ ಎಸಗುವುದು ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ. ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಈ ತೀರ್ಪನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತಕರು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದೊಂದು ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ.
ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಇಂತಹ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜಾಗರೂಕತೆ ವಹಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇದೆ. ವಿವಾಹದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ನೋಂದಣಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ದಂಪತಿಗಳು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕಾದ ಕಾಲ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಪು ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮದುವೆ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಮಾಜದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ನೀಡುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಮತ್ತೆ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ.
ಈ ಪ್ರಕರಣದ ವಿಚಾರಣೆಯ ವೇಳೆ ನ್ಯಾಯಪೀಠವು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ನಿಲುವುಗಳು, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯ ಪವಿತ್ರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಲಿದೆ. ಕೇವಲ ದಾಖಲೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮದುವೆ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿ ಕಾಣುವವರಿಗೆ ಈ ತೀರ್ಪು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ವಂಚನೆಗಳ ತಡೆಗೆ ಈ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ತೀರ್ಪು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಲಿದೆ. ಗುಜರಾತ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಈ ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಧಾರವು, ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ವಿವಾಹ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.
