ಭಾರತೀಯ ಕಲಾ ಲೋಕದ ದಿಗ್ಗಜರ ಪೈಕಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ, ರಂಗಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಸಿನಿಮಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಛಾಪನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದ್ದ ಹಿರಿಯ ನಟಿ ಹಾಗೂ ನಿರ್ದೇಶಕಿ ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರು ಜೂನ್ 30 ರ ರಾತ್ರಿ ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. 91 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಾರತೀಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನಾಂತರ ಸಿನಿಮಾ ರಂಗಕ್ಕೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅತೀತವಾದುದು. ಅವರ ಅಗಲಿಕೆಯು ಕಲಾ ರಂಗಕ್ಕೆ ತುಂಬಲಾರದ ನಷ್ಟವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ್ದು, ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಸುವರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿದೆ.
ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ರಂಗಭೂಮಿಯ ದ್ರುವತಾರೆ
1960 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮರಾಠಿ ರಂಗಭೂಮಿಯು ಹೊಸ ತಿರುವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸುವಂತಹ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತಂದರು. ಮುಂಬೈನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ‘ರಂಗಾಯಣ’ ನಾಟಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ, ಅವರು ಅನೇಕ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾದರು. ಖ್ಯಾತ ನಾಟಕಕಾರ ವಿಜಯ್ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಅರವಿಂದ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಅವರು ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಸ ಆಯಾಮಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು. ಸಿ. ಟಿ. ಖಾನೋಲ್ಕರ್ ಅವರ ‘ಏಕ್ ಶೂನ್ಯ ಬಾಜೀರಾವ್’ ನಾಟಕವನ್ನು ಅವರು ರಂಗಕ್ಕೆ ತಂದ ಶೈಲಿಯು ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಅವರ ಕಲಾತ್ಮಕ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಕೇವಲ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಜರ್ಮನ್ ನಾಟಕಕಾರ ಬರ್ಟೋಲ್ಟ್ ಬ್ರೆಖ್ಟ್ ಅವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಗೆ ‘ಅಜಬ್ ನ್ಯಾಯ ವರ್ತುಳಾಚಾ’ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅನುವಾದಿಸಿ ರಂಗಕ್ಕಿಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.
ಅವರ ಅಭಿನಯದ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶನದ ಶಕ್ತಿಯು ‘ಬ್ಯಾರಿಸ್ಟರ್’, ‘ಶಾಕುಂತಲ’, ‘ಹಮಿದಾಬಾಯಿಚಿ ಕೋಠಿ’ ಮತ್ತು ‘ಮದರ್’ ನಂತಹ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿತು. ಈ ಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರು ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತರ್ಯದ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಾಸ್ತವಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟರು. ಇಂಡೋ-ಜರ್ಮನ್ ರಂಗಭೂಮಿ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ಕಲಾ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಕೀರ್ತಿ ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ರಂಗಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆ ಅಂತಹ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದೆ.
ಸಮಾನಾಂತರ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಅಳಿಯದ ಛಾಪು
ರಂಗಭೂಮಿಯ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರು, ಸಮಾನಾಂತರ ಸಿನಿಮಾ (Parallel Cinema) ರಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಛಾಪನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದರು. ಶ್ಯಾಮ್ ಬೆನೆಗಲ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಮಹಾನ್ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿನಯವು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಹೊಸ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡಿತು. ‘ಕಲಿಯುಗ್’ ಮತ್ತು ‘ಪಾರ್ಟಿ’ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಸಿನಿಮಾವನ್ನು ಪ್ರೌಢ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದವು. ನಟನೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ನಿರ್ದೇಶಕಿಯಾಗಿಯೂ ಅವರು ಚಿತ್ರರಂಗದ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ‘ರಾವ್ ಸಾಹೇಬ್’ ಮತ್ತು ‘ಪೆಸ್ಟೋಂಜೀ’ ಸಿನಿಮಾಗಳು ವಿಮರ್ಶಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಈ ಸಿನಿಮಾಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಳಸಿದ ನಿರೂಪಣಾ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರಗಳ ಪೋಷಣೆ ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಮರೆಯಲಾಗದಂತಹವು.
ಪ್ರಶಸ್ತಿ-ಪುರಸ್ಕಾರಗಳ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಮನ
ಸುಮಾರು ಆರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಕಲಾ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರನ್ನು ದೇಶದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದವು. 1986 ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತ ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ಅವರ ಕಲಾ ಸಾಧನೆಗೆ ಸಂದ ದೊಡ್ಡ ಗೌರವವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, 1975 ರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು 2012 ರಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ರಂಗಭೂಮಿಯ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಮೆಟಾ (META) ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ‘ರಾವ್ ಸಾಹೇಬ್’ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ‘ಪಾರ್ಟಿ’ ಚಿತ್ರದ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಏಷ್ಯಾ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅವರ ಕಲಾ ಬದುಕಿನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು.
ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರ ನಿಧನದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇಶದ ಕಲಾ ರಸಿಕರು, ಸಾಹಿತಿಗಳು, ರಂಗಕರ್ಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿನಿಮಾ ಕಲಾವಿದರು ತೀವ್ರ ಸಂತಾಪ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಯುವ ನಟ-ನಟಿಯರಿಗೆ ಅವರು ಒಬ್ಬ ಮಾದರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಕಲಿಕೆಯ ಹಾದಿ ಮತ್ತು ರಂಗಭೂಮಿಯ ಬಗೆಗಿನ ಅವರ ಶಿಸ್ತು ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ. ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರು ದೈಹಿಕವಾಗಿ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಕಲಿಸಿ ಹೋದ ಕಲೆ, ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ನಾಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಿನಯಿಸಿದ ಸಿನಿಮಾಗಳು ಸದಾ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರ ಹೆಸರು ಸುವರ್ಣಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಮಿನುಗುತ್ತದೆ.
ಅವರ ಸಾವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕಿಯ ಸಾವು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಯುಗಾಂತ್ಯ ಎಂದು ಕಲಾಪ್ರೇಮಿಗಳು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕಲಾ ಬದುಕು ಎಷ್ಟೋ ಜನರಿಗೆ ಬದುಕಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಲಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ರಂಗಭೂಮಿಗಾಗಿ ಅವರು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಬಲಿದಾನಗಳು ಇಂದಿನ ರಂಗಕರ್ಮಿಗಳಿಗೆ ದಾರಿದೀಪ. ಆಕೆಯ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಲಿ ಎಂದು ಕಲಾ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಪರಂಪರೆಯು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಲಿದೆ ಎಂಬ ಭರವಸೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದೆ.
ಅವರ ನಿಧನದ ಸುದ್ದಿಯು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಶೂನ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಾಟಕದ ಹಿಂದೆಯೂ ಅವರು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರದ ಹಿಂದೆಯೂ ಅವರು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುತುವರ್ಜಿ ಅವರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿರ್ದೇಶಕಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತ್ತು. ಅವರು ಕೇವಲ ನಿರ್ದೇಶಕಿಯಾಗಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಒಬ್ಬ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕಿಯಾಗಿಯೂ ಹಲವರಿಗೆ ನೆರವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಕಂಡ ಕನಸುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕ ರಂಗಭೂಮಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಿವೆ. ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ಸ್ತರಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಾಟಕಗಳ ಮೂಲಕ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದ ಆಕೆಯ ಕಾಯಕ ನಿಜಕ್ಕೂ ಶ್ಲಾಘನೀಯ.
ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ಥಾನ ಅಚಲ. ಅವರು ನಟಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳು ಸಮಾಜದ ಕನ್ನಡಿಯಂತಿದ್ದವು. ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ನಾಟಕಗಳು ಮಾನವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿದ್ದವು. ವಿಜಯಾ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರ ನಿಧನದಿಂದ ಒಂದು ಕಲಾತಪಸ್ವಿಯ ಪಯಣ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಾವಿರಾರು ಕಲಾವಿದರು ಇಂದಿಗೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯ ನೆನಪುಗಳು ಕಲಾ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪಸರಿಸುತ್ತಿರಲಿ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಕಲೆಯನ್ನು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.
