ಭಾರತೀಯ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬಳಸುವ ಕುರಿತಾದ ಅನೇಕ ಗೊಂದಲಗಳಿಗೆ ಇದೀಗ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯ (Ministry of External Affairs) ತೆರೆ ಎಳೆದಿದೆ. ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಎಂಬುದು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಬಳಸುವ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಯಾಣ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆಯೇ ಹೊರತು, ಅದನ್ನು ಪೌರತ್ವದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪುರಾವೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಸಚಿವಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಈ ವಿಷಯವು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಗುರುತಿನ ದಾಖಲೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಪೌರತ್ವ ಕಾಯ್ದೆ ಮತ್ತು ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ನ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ
ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಅನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿದೇಶಿ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಬಲ ದಾಖಲೆಯಾದರೂ, ಇದನ್ನು ಪೌರತ್ವದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಅಂತಿಮ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಬಳಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜಿದಾರರು ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಮೂಲಕವೇ ತಾವು ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಗಳೆಂದು ಘೋಷಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕಾನೂನಿನ ಅನ್ವಯ ಪೌರತ್ವದ ಪುರಾವೆಯು ಜನನ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಅಥವಾ ಸಂವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಪೌರತ್ವ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯದ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯು ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಜನರಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿದೆ.
ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬದಲಾವಣೆ
ಕಳೆದ ಒಂದು ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಸೇವಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಹಿಂದೆ ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಕಾಯಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಇಂದು ಕೇವಲ 5 ಕೆಲಸದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜಿದಾರರ ಕೈ ಸೇರುತ್ತಿದೆ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣದಿಂದಾಗಿ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಸೇವಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ (PSK) ನಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸರಳೀಕೃತವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಜಿದಾರರು ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುವ ಸರಾಸರಿ ಸಮಯ ಈಗ 45 ನಿಮಿಷಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಸರ್ಕಾರವು ತಂದಿರುವ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ.
ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಭದ್ರಗೊಳಿಸಲು ಕಳೆದ ಮೇ ತಿಂಗಳಿನಿಂದ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇ-ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ಗಳನ್ನು (e-Passports) ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇ-ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಬಯೋಮೆಟ್ರಿಕ್ ಮಾಹಿತಿ ಇರುವ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಚಿಪ್ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ನಕಲು ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲಿದ್ದು, ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ತಪಾಸಣೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ ಭದ್ರತಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಚಿಪ್ಗಳು ಭಾರತೀಯ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು అంతಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ.
ಪ್ರತಿ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಸೇವೆ
ಭಾರತವು ವಿಶಾಲವಾದ ದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ದೂರದ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿನ ಜನರಿಗೂ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗಬೇಕೆಂಬುದು ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಶಕದ ಹಿಂದೆ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಇಂದು ಸುಮಾರು 545 ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಸೇವಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. 2027 ರ ವೇಳೆಗೆ ದೇಶದ ಪ್ರತಿ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ ಹೊಸದಾಗಿ 20 ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಹಳ್ಳಿಗಳ ಜನರಿಗೆ ಹಾಗೂ ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನರಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಅನುಕೂಲವಾಗಲಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ತಂಡಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇವುಗಳು ಕುಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸವಾಲುಗಳು
ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿದ್ದರೂ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೇವಲ ಶೇಕಡಾ 10 ರಷ್ಟು ಜನರ ಬಳಿ ಮಾತ್ರ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಇದೆ ಎಂಬ ಅಂಕಿಅಂಶವನ್ನು ಸಚಿವಾಲಯ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದೆ. ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ವಿದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಯುವಕರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಜನರಿಗೆ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಸಚಿವಾಲಯವು ವಿವಿಧ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಪಡೆಯುವುದು ಕೇವಲ ಶ್ರೀಮಂತರ ಹಕ್ಕಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜೆಯೂ ಈ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ಸಚಿವಾಲಯದ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.
ಸುಲಭ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ವೀಸಾ ಸುಧಾರಣೆ
ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ನ ಶಕ್ತಿ ದಿನೇ ದಿನೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಶ್ವದ 27 ದೇಶಗಳು ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ವೀಸಾ-ಮುಕ್ತ (Visa-Free) ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಭಾರತೀಯರು ಪೂರ್ವಭಾವಿ ವೀಸಾ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಈ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. 47 ದೇಶಗಳು ‘ಆಗಮನದ ನಂತರ ವೀಸಾ’ (Visa on Arrival) ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು 66 ದೇಶಗಳು ಇ-ವೀಸಾ (e-Visa) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿವೆ. ಯುಕೆ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ 25 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಸುಗಮ ಸಂಚಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಸಂಚರಿಸಲು ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತಲೂ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ.
ವಿದೇಶಕ್ಕೆ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೋಗುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ವಲಸೆಯನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲು ‘ಇ-ಮೈಗ್ರೇಟ್ 2.0’ (e-Migrate 2.0) ಪೋರ್ಟಲ್ ಅನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪೋರ್ಟಲ್ ಮೂಲಕ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ಪಡೆಯುವ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆ ಸಿಗಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ 7 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಇದರ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ತುರ್ತು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿಗಳು ಸದಾ ಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿವೆ.
ಮುಂದಿನ ದಾರಿ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಯೋಜನೆಗಳು
ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯವು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣದ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಅರ್ಜಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಅದರ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಯವರೆಗಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಹಾವಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಚಿವಾಲಯ ಕಠಿಣ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದೆ. ಪೊಲೀಸ್ ವೆರಿಫಿಕೇಶನ್ (Police Verification) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಎಂ-ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ (mPassport) ಪೊಲೀಸ್ ಆಪ್ ಮೂಲಕ ವೇಗಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಒಂದು ಕ್ಲಿಕ್ನಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸರು ತಮ್ಮ ವರದಿಯನ್ನು ಅಪ್ಲೋಡ್ ಮಾಡಬಹುದಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ದಿನಗಳಲ್ಲೇ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ದೊರೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಸೇವೆಗಳು ಕೇವಲ ದಾಖಲೆ ನೀಡುವ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗದೆ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಬದಲಾಗಿವೆ. ಸಚಿವಾಲಯವು ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ತರುತ್ತಿದೆ. ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ, ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯರ ಜಾಗತಿಕ ಚಲನಶೀಲತೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ನ ಪಾತ್ರ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು. ಭಾರತೀಯ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಅನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.
ಭಾರತೀಯ ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಹೊಂದಿರುವವರು ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ, ಅವರು ಭಾರತದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಸರ್ಕಾರ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಪ್ರಗತಿಯು ಮುಂಬರುವ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಲಿದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತವೇ ಸರ್ಕಾರದ ಹಿತ ಎಂಬ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಚಿವಾಲಯವು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.
ಕೊನೆಯದಾಗಿ, ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಒಂದು ಪ್ರಯಾಣದ ದಾಖಲೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಪೌರತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾದಾಗ ಸರಿಯಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಭಾರತದ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪೌರತ್ವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯವು ನೀಡಿರುವ ಈ ಸ್ಪಷ್ಟನೆಯು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಸ್ಪೋರ್ಟ್ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲರೂ ಇದರ ಸದುಪಯೋಗ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಭಾರತದ ಏಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ ಪಾತ್ರ ದೊಡ್ಡದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ.
