ಕೌಟುಂಬಿಕ ಕಾನೂನಿನಡಿ ವಿಚ್ಛೇದನ ಪಡೆದ ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮಹತ್ವದ ಆದೇಶವೊಂದನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದೆ. ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮಹಿಳೆಯು ತನ್ನ ಮಾಜಿ ಪತಿಯು ಮರಣ ಹೊಂದಿದ ನಂತರವೂ, ಆತನ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಬಾಕಿ ಇರುವ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು (Alimony) ಪಡೆಯಲು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ದೃಢಪಡಿಸಿದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಆ ಜೀವನಾಂಶದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಬೇಡಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪೀಠವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಪು ಕಾನೂನು ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಸ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ.
ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಭಾರತಿ ಡಾಂಗ್ರೆ ಮತ್ತು ಮಂಜೂಷಾ ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ವಿಭಾಗೀಯ ಪೀಠವು ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿ ತೀರ್ಪು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಜೀವನಾಂಶದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಾಗ ಪತಿಯ ನೈಜ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಆದರೆ ಪತಿಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ಅಂದರೆ ಪತಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದಾಗ, ಆತನ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ, ಮರಣದ ನಂತರ ಜೀವನಾಂಶದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅರ್ಜಿಗಳ ಮಹಾಪೂರವೇ ಹರಿಯಲಿದೆ ಎಂಬ ಆತಂಕವನ್ನು ಪೀಠ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದೆ.
ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ದಶಕಗಳ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟ
ಈ ಪ್ರಕರಣವು 1974ರಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದ ನರೇನ್ ಗೋರೆಗಾಂವ್ಕರ್ ಮತ್ತು ವರ್ಷಾ ಎಂಬ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. 1974ರಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾದ ಇವರು ಕೇವಲ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ 1977ರಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಮಕ್ಕಳಿರಲಿಲ್ಲ. 1980ರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅವರಿಗೆ ವಿಚ್ಛೇದನವನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ನರೇನ್ ಅವರು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ವರ್ಷಾ ಅವರಿಗೆ 6,000 ರೂಪಾಯಿ ಜೀವನಾಂಶ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಿತ್ತು. ಹಲವು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮುಂದುವರಿದಿತ್ತು.
ನರೇನ್ ಗೋರೆಗಾಂವ್ಕರ್ ಅವರು ಮಾರ್ಚ್ 2012ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಪತಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ ನಂತರ, ವರ್ಷಾ ಅವರು ಕೌಟುಂಬಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೊರೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ತಮಗೆ ಬರಬೇಕಾದ ಬಾಕಿ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಮೃತ ಪತಿಯ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಕೋರಿದ್ದರು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಕಳೆದ ಮೂರು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಹಣದುಬ್ಬರ, ಜೀವನೋಪಾಯದ ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಜೀವನಾಂಶದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಬೇಡಿಕೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು.
ಫೆಬ್ರವರಿ 2023ರಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮೃತ ಪತಿಯ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಬಾಕಿ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವರ್ಷಾ ಅವರಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತಾದರೂ, ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿತು. ಈ ತೀರ್ಪನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ವರ್ಷಾ ಅವರು ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು.
ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ವಾದ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ
ವಿಚಾರಣೆ ವೇಳೆ ನರೇನ್ ಅವರ ಕಾನೂನು ವಾರಸುದಾರರ ಪರ ವಾದ ಮಂಡಿಸಿದ ವಕೀಲ ಪ್ರದೀಪ್ ಚೌಹಾಣ್, ಮೃತ ಪತಿಯ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಬಾಕಿ ಮೊತ್ತವನ್ನು ವಸೂಲಿ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಪತಿಯ ಮರಣಾನಂತರ ಜೀವನಾಂಶದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮಹಿಳೆಗೆ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬಲವಾಗಿ ವಾದಿಸಿದರು. ಈ ವಾದವನ್ನು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವಿಭಾಗೀಯ ಪೀಠವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪುರಸ್ಕರಿಸಿತು.
ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಕಾರ, ದಂಪತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಇತರ ವೈವಾಹಿಕ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳು ಸಂಗಾತಿಯ ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಜೀವನಾಂಶವು ಪತಿಯಿಂದ ಪತ್ನಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಆತನ ಆಸ್ತಿಯು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಆತನ ಜೀವನಶೈಲಿ ಅಥವಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಜೀವನಾಂಶದ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಪೀಠ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ.
ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಮಹತ್ವವೇನು
ಈ ತೀರ್ಪು ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಬಾಕಿ ಇರುವ ನ್ಯಾಯಬದ್ಧ ಹಣವನ್ನು ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ ಭರವಸೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪತಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ ನಂತರ, ಆತನ ಕುಟುಂಬದವರು ಅಥವಾ ವಾರಸುದಾರರು ಜೀವನಾಂಶ ಪಾವತಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಈ ತೀರ್ಪು ಬಡ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ರಕ್ಷಾಕವಚವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ಮಂಜೂರಾದ ಹಣವು ಆಸ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಮೊದಲ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಇದು ಜೀವನಾಂಶದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ಒಂದು ಮಿತಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿದೆ. ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಪತ್ನಿಯು ಆಸ್ತಿಯ ವಾರಸುದಾರರಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತನಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ಮಂಜೂರಾದ ಹಣದ ಮೊತ್ತದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಸ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಕಾನೂನಿನ ಸಾರಾಂಶವಾಗಿದೆ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಎದುರಾದಾಗ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಈ ತೀರ್ಪು ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಕೌಟುಂಬಿಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಚ್ಛೇದನ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಾಗ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಪತಿಯ ಆದಾಯ, ಆಸ್ತಿ, ಜೀವನಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ನರೇನ್ ಮತ್ತು ವರ್ಷಾ ಅವರ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ 6,000 ರೂಪಾಯಿ ಜೀವನಾಂಶ ನಿಗದಿಯಾಗಿತ್ತು. ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ಈ ಮೊತ್ತವು ಸಾಕಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ವರ್ಷಾ ಭಾವಿಸಿದ್ದು ಸಹಜ. ಆದರೂ ಕಾನೂನಿನ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ತೀರ್ಪು ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣದುಬ್ಬರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬೇಡಿಕೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೂ, ಪತಿಯ ಮರಣವು ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಂದು ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.
ಈ ಪ್ರಕರಣವು ವಿಚ್ಛೇದನ ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರದ ಜೀವನಾಂಶದ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕುರಿತು ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಸಿದೆ. ಜೀವನಾಂಶ ಮಂಜೂರಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಬಾಕಿ ಇರುವ ಜೀವನಾಂಶದ ಬಗ್ಗೆ ಅಪ್ಡೇಟ್ ಆಗಿರಬೇಕು. ಮೃತ ಪತಿಯ ವಾರಸುದಾರರು ಜೀವನಾಂಶ ಪಾವತಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಈ ತೀರ್ಪನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಲು ಸಂತ್ರಸ್ತ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಈ ತೀರ್ಪು ವೈವಾಹಿಕ ಕಾನೂನಿನ (Matrimonial Law) ಜಟಿಲತೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೂಲಕ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯಲು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಹಣಕಾಸಿನ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಮಿತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪ್ರಕರಣಗಳು ದಾಖಲಾದಾಗ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕ್ಷಿಪ್ರ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಲಿದೆ.
ಈ ತೀರ್ಪು ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬಾಕಿ ಇರುವ ಜೀವನಾಂಶದ ವಸೂಲಾತಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅನಗತ್ಯ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪುಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ಮತ್ತು ವಾರಸುದಾರರಿಗೆ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವಂತಿರಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಇದು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದೆ.
