ಚೆಕ್ ಬೌನ್ಸ್ ಪ್ರಕರಣ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೆಮೊ ಪುರಾವೆ : ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪು

ಬೆಂಗಳೂರು : ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ನೀಡಿದ ಚೆಕ್ ಅಮಾನ್ಯಗೊಂಡಾಗ, ಅದು ಕೇವಲ ಹಣಕಾಸಿನ ವಿವಾದವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿ (Criminal Liability) ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೀಡುವ ‘ರಿಟರ್ನ್ ಮೆಮೊ’ (Return Memo) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ದಾಖಲೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಹಿಂದೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮೆಮೊ ಮೇಲೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಸಹಿ ಅಥವಾ ಅಧಿಕೃತ ಮುದ್ರೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣ ನೀಡಿ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವಜಾ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ವಿ. ಶ್ರೀಶಾನಂದ ಅವರಿದ್ದ ಏಕಸದಸ್ಯ ಪೀಠವು ಈ ವಾದವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದ್ದು, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ದಾಖಲೆಗಳೇ ಅಂತಿಮ ಪುರಾವೆ ಎಂದು ಸಾರಿದೆ.

ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಹಂತದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶ
ಈ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟದ ಮೂಲ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಆರ್. ಜಗದೀಶ್ ಎಂಬುವವರು ಆದಿತ್ಯ ಸೌಹಾರ್ದ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕೋ-ಆಪರೇಟಿವ್ ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ ಪಡೆದಿದ್ದ 3 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಈ ಸಾಲದ ಮರುಪಾವತಿಯ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ಅವರು ಮುಂದಿನ ದಿನಾಂಕದ ಚೆಕ್ (Post-Dated Cheque) ನೀಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಸಾಲದ ಹಣ ಮರುಪಾವತಿಯಾಗದಿದ್ದಾಗ ಸೊಸೈಟಿಯು ಚೆಕ್ ಅನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರಕ ಹಣವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ (Insufficient Funds) ಚೆಕ್ ಅಮಾನ್ಯಗೊಂಡು ವಾಪಸ್ ಬಂದಿತ್ತು.

ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಸೊಸೈಟಿಯು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೂರು ದಾಖಲಿಸಿತ್ತು. ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿದ್ದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಆರೋಪಿಯು ದೋಷಿ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ, 4 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ದಂಡ ವಿಧಿಸಿತ್ತು. ಈ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ 3.95 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ದೂರುದಾರರಿಗೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ನೀಡಲು ಆದೇಶಿಸಿತ್ತು. ಈ ತೀರ್ಪನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಆರೋಪಿಯು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದ್ದರು.

ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವೀಕ್ಷಣೆ: ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಯುಗದ ಅವಶ್ಯಕತೆ
ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಸ್ತವದ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕಾನೂನನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗಣಕೀಕೃತಗೊಂಡಿದೆ (Computerized). ಚೆಕ್ ಕ್ಲಿಯರಿಂಗ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ, ಸಿಸ್ಟಮ್ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ದಾಖಲೆಗಳಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಹಸ್ತಚಾಲಿತ ಸಹಿ (Manual Signature) ಅತ್ಯಗತ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವುದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಿದೆ.

ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಲಿಖಿತಗಳ ಅಧಿನಿಯಮ (Negotiable Instruments Act) ಸೆಕ್ಷನ್ 138 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗುವ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೆಮೊ ಒಂದು ಪೂರಕ ಪುರಾವೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಚೆಕ್ ಬೌನ್ಸ್ ಆಗಿರುವುದು ಸುಳ್ಳಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೆಮೊದ ದೃಢೀಕರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಚೆಕ್ ಅಮಾನ್ಯಗೊಂಡಿರುವುದು ಸತ್ಯವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅದರ ಮೇಲಿನ ಸೀಲು ಅಥವಾ ಸಹಿಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಲದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ನುಣುಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಎಚ್ಚರಿಸಿದೆ.

ಸಾಲದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಆರೋಪಿಯ ವಾದದ ವೈಫಲ್ಯ
ಅರ್ಜಿದಾರರು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಾದ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾ, ತಾವು ನೀಡಿದ್ದ ಖಾಲಿ ಚೆಕ್ ಅನ್ನು (Blank Cheque) ಸೊಸೈಟಿಯು ದುರ್ಬಳಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗಾಗಲೇ ಸಾಲವನ್ನು ತೀರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಈ ವಾದವನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಲು ಯಾವುದೇ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅವರು ವಿಫಲರಾಗಿದ್ದರು. ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಒಮ್ಮೆ ಚೆಕ್ ಮೇಲಿರುವ ಸಹಿ ತನ್ನದೇ ಎಂದು ಆರೋಪಿಯು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಆ ಚೆಕ್ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಸಾಲದ ಮರುಪಾವತಿಗಾಗಿಯೇ ನೀಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯು (Presumption) ದೂರುದಾರರ ಪರವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸೆಕ್ಷನ್ 139 ರ ಅಡಿ ಇರುವ ಈ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಆರೋಪಿಯ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ. ತಾನು ಸಾಲ ತೀರಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಸೀದಿ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವಹಿವಾಟಿನ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಲ ತೀರಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಸೊಸೈಟಿಯು ಚೆಕ್ ವಾಪಸ್ ನೀಡದಿದ್ದರೆ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ದೂರು ನೀಡಬೇಕಿತ್ತು ಅಥವಾ ವಕೀಲರ ಮೂಲಕ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳದ ಆರೋಪಿಯ ನಡವಳಿಕೆಯು ಅವರ ವಾದದಲ್ಲಿ ಹುರುಳಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

ಸಾಲದ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಕೇವಲ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಲ್ಲ, ಅವು ನಂಬಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಹಣದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಾಲ ಪಡೆದು ಅದನ್ನು ಮರುಪಾವತಿಸದೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ದೋಷಗಳ ಮೊರೆ ಹೋದಾಗ, ಅದು ಆರ್ಥಿಕ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ತೀರ್ಪು ಅಂತಹ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಿದೆ. ಸಾಲಗಾರರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಅರಿವಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಸಾಲ ನೀಡಿದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಯ ಈ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕೇಸಿನ ತೀರ್ಪಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ನಂಬಿ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ದೊಡ್ಡ ಭರವಸೆಯಾಗಿದೆ.

ಕೆಳಹಂತದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನೀಡಿದ್ದ 4 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ದಂಡದ ಆದೇಶವನ್ನು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 3.95 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲ ನೀಡಿದ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರಲಿದ್ದು, ಉಳಿದ 5,000 ರೂಪಾಯಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಬೊಕ್ಕಸಕ್ಕೆ ಪಾವತಿಯಾಗಲಿದೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಗಿಂತ ನ್ಯಾಯದ ಮೂಲ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದೆ.