ದೇಶದ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ನೂತನ ಅಪರಾಧ ಕಾನೂನುಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳಗೊಳಿಸಿವೆ. ಹಿಂದೆ ಅಪರಾಧ ನಡೆದಾಗ ಸಂತ್ರಸ್ತರು ಪಡುವ ಪಾಡು ಅಷ್ಟಿಷ್ಟಲ್ಲ. ಅತೀ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ (Jurisdiction) ವಿಚಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ಗೊಂದಲಗಳು ಉಂಟಾಗಿ, ದೂರು ನೀಡಲು ಅಲೆದಾಡುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ತು. ಆದರೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸುಧಾರಿತ ಕಾನೂನಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಗೊಂದಲಗಳಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರೇಕ್ ಬಿದ್ದಿದ್ದು, ದೇಶದ ಯಾವುದೇ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಾದರೂ ತಕ್ಷಣವೇ ದೂರು ದಾಖಲಿಸಲು ಮುಕ್ತ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ‘ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್’ (Zero FIR) ಸೌಲಭ್ಯವು ನಾಗರಿಕರ ಪಾಲಿಗೆ ವರದಾನವಾಗಿದೆ.
ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ ಎಂದರೇನು ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹಲವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಅಪರಾಧ ನಡೆದಾಗ ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಎಫ್ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸುವುದು ನಿಯಮವಾಗಿತ್ತು. ಅಪರಾಧ ನಡೆದ ಸ್ಥಳವು ದೂರವಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ಸಂತ್ರಸ್ತರು ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆ ಊರಿನಿಂದ ಅಪರಾಧ ನಡೆದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಓಡಾಡುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನೆಪವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೂರು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಹಿಂದೇಟು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಈಗಿನ ಹೊಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗೆ ಹೋದರೂ ಪೊಲೀಸರು ದೂರು ಸ್ವೀಕರಿಸಲೇಬೇಕು. ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯು ಯಾವುದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನೀಡದೆಯೇ, ಅಂದರೆ ‘ಝೀರೋ’ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದೂರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್.
ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತೆ (BNS), ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಹಿತೆ (BNSS) ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ (BSA)ಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲದ ಹಳೆಯ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿವೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ನ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಧುನೀಕರಿಸಿವೆ. ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ನ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ತ್ವರಿತ ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸುವುದು. ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ದೂರು ದಾಖಲಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು. ಹೊಸ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಶದ ಯಾವುದೇ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ ನಡೆದಿದ್ದರೂ ಸಂತ್ರಸ್ತರು ತಮಗಿರುವ ಅನುಕೂಲಕರ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲೇ ಈ ದೂರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಬಹುದು.
ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ನಾಗರಿಕ ಸ್ನೇಹಿಯಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣವೆಂದರೆ, ಈಗ ಇದನ್ನು ಆನ್ಲೈನ್ ಮೂಲಕವೂ (ಇ-ಎಫ್ಐಆರ್) ದಾಖಲಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಎಸ್ಎಂಎಸ್ ಮೂಲಕ ಸಮನ್ಸ್ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅಪರಾಧದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ವೀಡಿಯೊಗ್ರಫಿ ಮಾಡುವಂತಹ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಇದು ತನಿಖೆಯ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆಯ ಕೆಲಸದ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ ಅನ್ನು ಸಂತ್ರಸ್ತರು ಅಥವಾ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಘಟನೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ದಾಖಲಿಸಬಹುದು. ದೂರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಪೊಲೀಸರು ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತನಿಖೆ ಅಥವಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಬದ್ಧರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
ದೂರು ದಾಖಲಾದ ನಂತರದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಆ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯು ಗರಿಷ್ಠ 15 ದಿನಗಳ ಒಳಗಾಗಿ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಅಪರಾಧ ನಡೆದ ಮೂಲ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಮೂಲ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ (Original Jurisdiction) ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಒಂದು ನಿಯಮಿತ ಎಫ್ಐಆರ್ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಮಗ್ರ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಫ್ಐಆರ್ನಂತೆಯೇ, ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಎಫ್ಐಆರ್ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ದೇಶಾದ್ಯಂತದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳೂ ‘ಅಪರಾಧ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಸಿಸ್ಟಮ್’ (CCTNS) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ತನಿಖಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ದೂರದ ಪ್ರಯಾಣದ ವೇಳೆ ತೊಂದರೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವವರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಸಮಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದು ತಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಾಗರಿಕರ ಪಾಲಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ನಿರಾಳತೆಯ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ.
ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇಂದಿನ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯ. ಅನೇಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅಪರಾಧಗಳು ನಡೆದಾಗ ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕುವುದು ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ತರುವುದು ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ತಿರುಳು. ಠಾಣೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ನೆಪ ಹೇಳಿ ದೂರು ನಿರಾಕರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಪೊಲೀಸರು ಸಹಕರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಶಿಸ್ತು ಕ್ರಮ ಜರುಗಿಸುವ ಅವಕಾಶವೂ ಹೊಸ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ.
ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಕಾನೂನು ಜಾಗೃತಿ ಹೊಂದುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ನ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಇಂತಹ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ತೊಂದರೆಯಾದರೆ ತಕ್ಷಣ ಸಮೀಪದ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗೆ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗಿ ದೂರು ನೀಡುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ ಕರ್ತವ್ಯ. ಹೊಸ ಕಾನೂನುಗಳು ದೇಶದ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಲಿವೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ.
ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇಲಾಖೆಯು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಸಹ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ತಲುಪಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯಾಗಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಭಾರತದ ಕನಸಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಸಾರಿಗೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯದಂತೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತ ಸಮಾಜ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಇಂತಹ ಕ್ರಮಗಳು ಅನಿವಾರ್ಯ.
ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಶಬ್ದವಲ್ಲ, ಅದು ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಬಲವಾದ ರಕ್ಷಾಕವಚ. ಕಾನೂನಿನ ಅರಿವು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದಂತೆ. ಈ ಕಾನೂನನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನಿನ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬೇಕು. ನ್ಯಾಯ ಸಿಗುವಲ್ಲಿನ ವಿಳಂಬವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಇಂದಿನ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ನಾಗರಿಕರು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತರಾಗುವ ಮೂಲಕ ಇಂತಹ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆಯ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಕುರಿತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ, ಇದು ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕೊಳಗಾದವರಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜನಸ್ನೇಹಿಯಾಗುವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಮಹತ್ವದ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾದಾಗ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯಲು ಈ ಝೀರೋ ಎಫ್ಐಆರ್ ಒಂದು ಸುಭದ್ರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಕಾನೂನು ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತಜ್ಞರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.
